Հայաստանի քաղաքների մասին խոսելիս Գյումրին դժվար է համեմատել որևէ այլ քաղաքի հետ։ Այն ունի իր առանձնահատուկ մթնոլորտը, ճարտարապետությունը, հումորը, խոսելաձևը և նույնիսկ փողոցներով քայլելու յուրահատուկ զգացողությունը։
Գյումրին Հայաստանի բնակչությամբ երկրորդ քաղաքն է և Շիրակի մարզի կենտրոնը։ Այն գտնվում է երկրի հյուսիս-արևմուտքում՝ Շիրակի դաշտում, Երևանից մոտ 120 կմ հեռավորության վրա։ Քաղաքը ծովի մակարդակից ավելի քան 1500 մետր բարձրության վրա է, ինչն իր ազդեցությունն ունի թե՛ բնության, թե՛ կլիմայի և թե՛ առօրյա կյանքի վրա։
Բայց Գյումրիի մասին միայն «Հայաստանի երկրորդ քաղաք» ասելը շատ քիչ է։ Այստեղ միավորվում են հին Կումայրիի պատմությունը, Ալեքսանդրապոլի շրջանի ժառանգությունը, Լենինականի ժամանակաշրջանի հիշողությունները և անկախ Հայաստանի նոր կյանքը։
Միաժամանակ սա միայն անցյալին նայող քաղաք չէ։ Այստեղ գործում են օդային և երկաթուղային կապեր, զարգանում են զբոսաշրջությունը, ծառայությունները, մշակութային նախաձեռնությունները և փոքր բիզնեսները։
Որտե՞ղ է գտնվում Գյումրին
Գյումրին գտնվում է Շիրակի մարզում՝ Ախուրյան գետի ձախ ափին և ընդարձակ Շիրակի դաշտի տարածքում։
Դիրքը քաղաքին մի քանի կարևոր առանձնահատկություն է տալիս։ Այն գտնվում է Հայաստանի հյուսիսային հատվածում և համեմատաբար մոտ է Վրաստանի սահմանին։ Միևնույն ժամանակ Երևանից մոտ 120 կմ հեռավորությունը թույլ է տվել ձևավորվել որպես ինքնուրույն քաղաքային կենտրոն՝ իր տնտեսական, մշակութային և հասարակական կյանքով։
Գյումրի քաղաքի աշխարհագրական դիրքը կարևոր է նաև տրանսպորտային տեսանկյունից։ Այստեղ միավորվում են ավտոմոբիլային, երկաթուղային և օդային հաղորդակցության հնարավորությունները։
Այս պատճառով Շիրակի մարզկենտրոնը միայն վարչական կենտրոն չէ։ Այն նաև Հայաստանի հյուսիսային հատվածի կարևոր հաղորդակցական կետերից է։
Քանի՞ մարդ է ապրում Գյումրիում
Բնակչության թվաքանակով Գյումրին Հայաստանի երկրորդ քաղաքն է՝ Երևանից հետո։
Համաշխարհային բանկի՝ ՀՀ վիճակագրական կոմիտեի տվյալների հիման վրա ներկայացված տվյալներով՝ 2023 թվականին բնակչությունը կազմել է մոտ 110.8 հազար մարդ։ Վերջին տարիներին թվաքանակը նվազել է, սակայն բնակավայրը շարունակում է մնալ Հայաստանի ամենախոշոր քաղաքային կենտրոններից մեկը։
Բնակչության թիվը, սակայն, ամբողջությամբ չի ցույց տալիս քաղաքի նշանակությունը։ Շիրակի տարբեր համայնքներից մարդիկ այստեղ են գալիս աշխատանքի, կրթության, բժշկական ծառայությունների, առևտրի և այլ նպատակներով։
Գյումրի քաղաքում գործում են կրթական հաստատություններ, բուժհաստատություններ, բանկեր, խանութներ, սպասարկման տարբեր կենտրոններ և մշակութային կառույցներ։ Դրանց միջոցով ձևավորվում է մի միջավայր, որի ազդեցությունը տարածվում է մարզկենտրոնից շատ ավելի հեռու։
Կումայրիից մինչև մեր օրերը
Այս քաղաքի պատմությունը կապված է մի քանի անունների հետ։ Հին բնակավայրի անվանումներից մեկը Կումայրին է։ Հետագայում այն հայտնի է դարձել Ալեքսանդրապոլ անունով, խորհրդային շրջանում՝ Լենինական, իսկ անկախությունից հետո վերադարձել է Գյումրի անվանը։
19-րդ դարում բնակավայրը սկսեց արագ զարգանալ։ 1837 թվականին այստեղ այցելեց Ռուսաստանի կայսր Նիկոլայ I-ը, իսկ 1840 թվականին Ալեքսանդրապոլը ստացավ քաղաքի կարգավիճակ և դարձավ գավառի կենտրոն։
Հետագա զարգացման համար մեծ նշանակություն ունեցավ երկաթուղու կառուցումը։ 1899 թվականին երկաթուղային գիծը հասավ Ալեքսանդրապոլ, ինչի շնորհիվ բնակավայրը դարձավ տարածաշրջանային կարևոր հանգույց։
Երկաթուղին փոխեց ոչ միայն տեղաշարժի հնարավորությունները, այլև քաղաքի տնտեսական կյանքը։ Ավելի հեշտ դարձավ մարդկանց, ապրանքների և տարբեր գաղափարների տեղաշարժը։ Առևտրի ու արհեստների զարգացումը նույնպես կապված էր այդ ժամանակաշրջանի ընդլայնվող հաղորդակցությունների հետ։
Ինչո՞ւ է քաղաքը հայտնի իր սև տուֆով
Եթե առաջին անգամ քայլեք պատմական կենտրոնով, ամենայն հավանականությամբ առաջին նկատելի բաներից մեկը շենքերի քարն է։
Սև և մուգ տուֆը տեղական ճարտարապետական կերպարի կարևոր մասն է։ Դրա շնորհիվ հին փողոցներն ունեն այնպիսի տեսք, որը դժվար է շփոթել Հայաստանի մեկ այլ քաղաքի հետ։
Տուֆից կառուցված շենքերը, հին դռները, պատուհանների ձևավորումները, քարե պատերը և փողոցների դասավորությունը միասին ստեղծում են այն միջավայրը, որի համար բազմաթիվ մարդիկ հատուկ այցելում են այստեղ։
Այստեղ երբեմն պարզապես փողոցով քայլելն արդեն զբոսաշրջություն է։ Պետք չէ անպայման որևէ կոնկրետ տեսարժան վայր փնտրել։ Կարելի է շրջել հին թաղամասերով, նայել շենքերի մանրամասներին և փորձել պատկերացնել, թե ինչպիսին էր այդ նույն փողոցը մեկ դար առաջ։
Պատմական կենտրոնը
Պատմական հատվածը Գյումրի քաղաքի ամենահետաքրքիր վայրերից մեկն է։
Այստեղ պահպանվել են 19-րդ և 20-րդ դարերի բազմաթիվ շենքեր, որոնք անցյալի մասին պատմում են ոչ միայն ցուցանակներով, այլև իրենց արտաքին տեսքով։
Հին փողոցներում կարելի է տեսնել բնակելի տներ, եկեղեցիներ, հասարակական կառույցներ և նախկին արհեստանոցների հետքեր։
Այս տարածքի կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ պատմական միջավայրը ամբողջությամբ առանձնացված չէ ժամանակակից կյանքից։ Հին շենքերի կողքին կարելի է հանդիպել սրճարանների, խանութների, արվեստի տարածքների և նոր ծառայությունների։
Տարբեր ժամանակաշրջանների այս համադրությունն էլ պատմական կենտրոնը դարձնում է ոչ թե պարզապես թանգարանային տարածք, այլ կենդանի քաղաքային միջավայր։
1988 թվականի երկրաշարժը և վերականգնման ճանապարհը
Ժամանակակից պատմության ամենածանր էջը 1988 թվականի դեկտեմբերի 7-ի երկրաշարժն է։
Աղետը հսկայական վնաս հասցրեց քաղաքին և ամբողջ Շիրակի տարածաշրջանին։ Հազարավոր մարդիկ զոհվեցին, բազմաթիվ շենքեր ավերվեցին, իսկ հազարավոր ընտանիքների կյանքը երկար ժամանակ փոխվեց։
Երկրաշարժից հետո անհրաժեշտ էր վերականգնել ոչ միայն շենքերը, այլև մարդկանց բնականոն կյանքի պայմանները։ Այդ գործընթացը տարիներ շարունակվեց և տարբեր փուլերով շարունակվում է նաև այսօր։
Այս պատմությունը հատկապես նկատելի է քաղաքային միջավայրում։ Պատմական շենքերի կողքին կարելի է տեսնել հետագա տասնամյակներում կառուցված բնակելի թաղամասեր, վերանորոգված տարածքներ և նոր ենթակառուցվածքներ։
Այդ պատճառով այստեղի ներկան հասկանալու համար անհրաժեշտ է իմանալ նաև անցյալի մասին։ Քաղաքի ներկայիս տեսքի մի մասը ձևավորվել է հենց այդ ծանր փորձությունից հետո։
«Շիրակ» միջազգային օդանավակայանը
Շիրակի մարզկենտրոնի կարևոր առանձնահատկություններից մեկը միջազգային օդային կապն է։
Գյումրի քաղաքից մոտ 5 կմ հեռավորության վրա գտնվում է «Շիրակ» օդանավակայանը։ Այն գործում է 1961 թվականից և համարվում է Հայաստանի երկրորդ միջազգային օդանավակայանը։ Թռիչքուղին ունի 3220 մետր երկարություն, իսկ 2021 թվականին շահագործման է հանձնվել նոր ժամանման սրահ։
Օդանավակայանի առկայությունը կարևոր է ինչպես զբոսաշրջության, այնպես էլ տարածաշրջանի տնտեսական կապերի տեսանկյունից։ Միջազգային ուղևորների համար այն ստեղծում է հյուսիսային Հայաստանի ուղղությամբ հասանելիության առանձին հնարավորություն։
2025 թվականին «Շիրակ» օդանավակայանը սպասարկել է 138 399 ուղևոր՝ 2020–2025 թվականների ընթացքում գրանցելով իր ամենաբարձր ցուցանիշը։
Այս տվյալը ցույց է տալիս, որ օդային ենթակառուցվածքը աստիճանաբար ավելի նկատելի դեր է ստանում տարածաշրջանի հաղորդակցության մեջ։
Գյումրին և երկաթուղին
Եթե օդանավակայանը քաղաքի կապն է օդային հաղորդակցության հետ, ապա երկաթուղին դրա պատմության մեջ ունի ավելի քան մեկդարյա դեր։
1899 թվականին առաջին գնացքը Թիֆլիսից հասավ Գյումրի (Ալեքսանդրապոլ)։ Այդ պահից բնակավայրը դարձավ Հարավային Կովկասի երկաթուղային կարևոր հանգույցներից մեկը։
Այսօր երկաթուղային կայարանը կապվում է Երևանի հետ, իսկ Հայաստանի երկաթուղային ցանցը պատմականորեն կապված է նաև Վրաստանի և տարածաշրջանային հաղորդակցության ուղղությունների հետ։
Կարևոր է նաև տարբերակել պատմական և ներկայիս հնարավորությունները․ երկաթուղային կապի առկայությունը չի նշանակում, որ այսօր քաղաքից կարելի է ուղիղ գնացքով հասնել աշխարհի ցանկացած երկիր։ Սակայն տարածաշրջանային երկաթուղային համակարգում դրա դիրքը պատմականորեն կարևոր է եղել։
Երևանից գնացքով այստեղ հասնելը նաև ճանապարհորդության առանձին փորձ է։ Ճանապարհին փոխվում է լանդշաֆտը, իսկ քաղաքի մուտքը երկաթուղային կայարանի միջոցով որոշակիորեն շարունակում է պատմական կապը քաղաքի անցյալի հետ։
Մշակութային կյանքը
Գյումրին հաճախ կապում են մշակույթի, արվեստի և հումորի հետ, և դրա համար կան իրական հիմքեր։
Քաղաքում գործում են թատրոններ, թանգարաններ, մշակութային կենտրոններ, արվեստանոցներ և տարբեր ստեղծագործական նախաձեռնություններ։
Մշակութային կյանքը սահմանափակված չէ միայն մեծ միջոցառումներով։ Այն կարելի է նկատել փոքր ցուցահանդեսներում, արվեստի տարածքներում, տեղական նախաձեռնություններում և քաղաքի սրճարաններում տեղի ունեցող հանդիպումներում։
Առանձնահատուկ տեղ ունի նաև հումորը։ Գյումրեցու խոսքի առանձնահատկությունները, կատակելու ձևը և տեղական արտահայտությունները դարձել են հայկական մշակութային ինքնության ճանաչելի մասերից մեկը։
Այդ պատճառով քաղաքի մասին խոսելիս դժվար է սահմանափակվել միայն պատմական շենքերի ու տեսարժան վայրերի թվարկմամբ։ Այստեղ կարևոր է նաև մարդկանց ձևավորած միջավայրը։
Թանգարաններն ու տեսարժան վայրերը
Այստեղ կարելի է գտնել տարբեր հետաքրքրությունների համար նախատեսված վայրեր։
Պատմությամբ հետաքրքրվողը կարող է այցելել թանգարաններ և հին կառույցներ, արվեստով հետաքրքրվողը՝ պատկերասրահներ ու մշակութային կենտրոններ, իսկ սովորական զբոսաշրջիկը կարող է պարզապես շրջել պատմական փողոցներով։
Սև բերդը քաղաքի հայտնի տեսարժան վայրերից է։ Այն կառուցվել է 19-րդ դարում և կապված է Ալեքսանդրապոլի ռազմական պատմության հետ։
Մայր Հայաստանի հուշարձանը, Յոթ Վերք եկեղեցին, Ամենափրկիչ եկեղեցին և մյուս պատմական կառույցները տարբեր ժամանակաշրջանների հետքեր են ներկայացնում։
Հետաքրքիր է նաև այն, որ տեսարժան վայրերը պարտադիր չէ դիտարկել առանձին։ Դրանք ավելի ամբողջական պատկեր են ստեղծում, երբ զբոսաշրջիկը քայլում է պատմական փողոցներով և դրանց միջև նկատում քաղաքի ընդհանուր ճարտարապետական կապը։
Խոհանոցը և առօրյան
Քաղաքը ճանաչելու մեկ այլ ձև էլ տեղական սնունդն ու սրճարաններն են։
Այստեղ կարելի է հանդիպել ինչպես ավանդական հայկական ուտեստների, այնպես էլ ժամանակակից սրճարանների և ռեստորանների։ Հին փողոցներում գործող փոքրիկ հաստատությունները հաճախ դառնում են զբոսաշրջիկների համար ոչ միայն սնվելու, այլև հանգստանալու վայրեր։
Հետաքրքիր է հին ու նոր կյանքի համադրությունը։ Մի փողոցում կարող ես տեսնել տուֆից կառուցված հին տուն, կողքին՝ ժամանակակից սրճարան, իսկ մի փոքր հեռու՝ արվեստի կամ ստեղծագործական աշխատանքի տարածք։
Քաղաքային առօրյայի այս տարբեր շերտերը ցույց են տալիս, որ պատմական միջավայրը կարող է գոյակցել ժամանակակից ծառայությունների և նոր նախաձեռնությունների հետ՝ առանց ամբողջությամբ կորցնելու իր ինքնատիպությունը։
Տարվա տարբեր եղանակներին
Բնակավայրը գտնվում է ավելի քան 1500 մետր բարձրության վրա, ուստի եղանակային պայմանները կարող են զգալիորեն տարբերվել Երևանից։
Ձմռանը հաճախ կարելի է տեսնել ձյունածածկ փողոցներ և մուգ տուֆից շենքերի յուրահատուկ հակադրությունը։ Ցուրտ եղանակը քաղաքի ճարտարապետությանը տալիս է բոլորովին այլ տրամադրություն։
Գարնանը աստիճանաբար աշխուժանում են փողոցները և բացօթյա տարածքները։ Ամռանը երկար զբոսանքների համար ավելի հարմար պայմաններ են ստեղծվում, իսկ այցելուները կարող են ավելի շատ ժամանակ անցկացնել քաղաքի պատմական հատվածում։
Աշունը նույնպես առանձնահատուկ է։ Ծառերի գույները, քարե շենքերը և հաճախ պարզ երկինքը ստեղծում են լուսանկարելու համար հետաքրքիր միջավայր։
Այս տարբեր եղանակային պատկերները ցույց են տալիս, որ նույն փողոցները տարվա ընթացքում կարող են ամբողջովին տարբեր տպավորություն թողնել։
Գյումրին և Հայաստանի մյուս քաղաքները
Երևանից այն տարբերվում է ոչ միայն չափերով, այլև քաղաքային ռիթմով։
Երևանը երկրի հիմնական տնտեսական և քաղաքական կենտրոնն է, մինչդեռ այստեղ ավելի ընդգծված են պատմական միջավայրը, արհեստների ավանդույթը և մշակութային ինքնությունը։
Միևնույն ժամանակ սա փոքր քաղաք չէ։ Բնակչության թվով այն շարունակում է մնալ Հայաստանի երկրորդ քաղաքը և Շիրակի մարզի գլխավոր կենտրոնը։
Եթե ցանկանում եք Հայաստանի քաղաքների ու երկրի ընդհանուր կառուցվածքի մասին ավելի լայն պատկերացում կազմել, կարող եք կարդալ նաև մեր առանձին Հայաստան հոդվածը, որտեղ ներկայացված են երկրի բնակչությունը, մարզերը, բնությունը, տեսարժան վայրերն ու տարվա եղանակները։
Ինչո՞ւ արժե այցելել Գյումրի
Այցելության պատճառները կարելի է գտնել տարբեր հետաքրքրությունների մեջ։
Պատմությամբ հետաքրքրվողը կարող է ուսումնասիրել Կումայրիի և Ալեքսանդրապոլի հետքերը, տեսնել 19-րդ դարի շենքերը և պատկերացում կազմել քաղաքի զարգացման տարբեր փուլերի մասին։
Մշակույթ սիրող այցելուն կարող է ընտրել թանգարաններ, թատրոններ, արվեստի տարածքներ և տեղական միջոցառումներ։
Իսկ եթե հատուկ նպատակ էլ չունեք, պարզապես քայլելը կարող է բավարար պատճառ լինել։ Հին փողոցները, քարե շենքերը, սրճարանները և մարդկանց առօրյան ստեղծում են այնպիսի միջավայր, որը հնարավոր չէ ամբողջությամբ փոխանցել լուսանկարներով։
Քաղաքը կարելի է ներառել նաև Հայաստանի ավելի երկար ճանապարհորդության մեջ։ Երևանից կարելի է մեկնել հյուսիս, մի քանի ժամ անցկացնել այստեղ, ապա շարունակել ճանապարհը դեպի Շիրակի այլ բնակավայրեր կամ Հայաստանի հյուսիսային հատվածի տեսարժան վայրեր։
Գյումրի․ քաղաք, որը պետք է ոչ միայն տեսնել, այլև զգալ
Գյումրին այն քաղաքներից է, որի մասին ամբողջական պատկերացում կազմելը դժվար է միայն թվերով։
Այո, այն Հայաստանի երկրորդ քաղաքն է։ Այստեղ ապրում է ավելի քան 100 հազար մարդ, գործում է միջազգային օդանավակայան, կա երկաթուղային կայարան և կարևոր ճանապարհային կապեր։
Սակայն քաղաքի առանձնահատկությունը միայն այդ տվյալները չեն։
Այն զգացվում է սև տուֆի շենքերում, հին փողոցներում, արհեստների ավանդույթում, տեղական հումորում, մշակութային կյանքում և այն մարդկանց մեջ, որոնք շարունակում են ձևավորել քաղաքի առօրյան։
Այստեղ անցյալն ու ներկան կողք կողքի են։ Պատմական շենքերի կողքին կառուցվում կամ վերանորոգվում են նոր տարածքներ, հին թաղամասերում հայտնվում են ժամանակակից ծառայություններ, իսկ ավանդական մշակույթը շարունակում է գոյակցել զբոսաշրջության և նոր տնտեսական հնարավորությունների հետ։
Հենց այդ համադրությունն է քաղաքին տալիս իր առանձնահատուկ բնավորությունը։ Այն վայր է, որը կարելի է առաջին անգամ տեսնել մեկ օրում, բայց ամբողջությամբ ճանաչելու համար մեկ այցը սովորաբար բավարար չէ։
հետաքրքիր է նաև կարդալ հետևյալ հոդվածները
Կապան․ Սյունիքի լեռների մեջ գտնվող քաղաքը
Աբովյան․ քաղաք, որը արագ փոխվում է և մոտենում նոր ժամանակներին
