Մենք շատ հաճախ մարդու հաջողությունը փորձում ենք բացատրել միայն իր բնավորությամբ։
Ասում ենք՝ աշխատասեր է, դրա համար հասավ հաջողության։ Նպատակասլաց չէր, դրա համար չստացվեց։ Մեկ ուրիշի մասին ասում ենք՝ «նա կյանքում կարող էր շատ բանի հասնել, բայց ընտանիքը խանգարեց»։
Բայց իրականում ամեն ինչ այդքան պարզ չէ։
Ես միշտ մտածել եմ, որ մարդու կյանքում կա մի բան, որի ազդեցությունը երբեմն թերագնահատում ենք՝ ով է ապրում նրա կողքին։
Խոսքը միայն ծնողների կամ այն ընտանիքի մասին չէ, որտեղ մարդը ծնվել է։ Խոսքը նաև այն ընտանիքի մասին է, որը նա հետագայում ինքն է ստեղծում։
Որովհետև կարելի է ամբողջ օրը աշխատել, սովորել, նոր գաղափարներ ունենալ, բիզնեսի մասին մտածել կամ կարիերա կառուցել, բայց երեկոյան տուն գալ և զգալ, որ օրվա ամբողջ ուժը մի քանի ժամում անհետացավ։
Հակառակն էլ է լինում։ Մարդը կարող է ծանր օր ունենալ, ձախողվել կամ գումար կորցնել, բայց տուն վերադառնալուց հետո լսել․
«Մի անհանգստացիր, նորից կփորձես»։
Այդ մի նախադասությունը երբեմն ավելի մեծ նշանակություն ունի, քան մենք պատկերացնում ենք։
Երբ մարդը ցանկանում է առաջ գնալ, իսկ իր կողքի մարդը՝ ոչ
Ենթադրենք՝ մարդը որոշել է փոխել իր կյանքը։ Տարիներ շարունակ նույն աշխատանքում է եղել և ինչ-որ պահի հասկացել է, որ այլևս չի ցանկանում շարունակել։ Նա որոշում է նոր մասնագիտություն սովորել և աշխատանքից հետո օրական երկու ժամ հատկացնում է դրան։ Առաջին հայացքից ամեն ինչ բնական է․ մարդը պարզապես փորձում է իր կյանքում նոր հնարավորություն ստեղծել։
Բայց զուգընկերը սկսում է դժգոհել․ «Էլի՞ դաս ես սովորելու», «Դու ե՞րբ ես ընտանիքով զբաղվելու», «Այսքան տարի աշխատում ես, հիմա էլ ի՞նչ ես ուզում»։ Մեկ անգամ նման խոսքը կարելի է պարզապես չնկատել, երկրորդ անգամ նույնպես։ Բայց երբ նույն վերաբերմունքը շարունակվում է ամիսներ շարունակ, մարդը ստիպված է լինում ոչ միայն սովորել ու աշխատել իր նպատակի վրա, այլև անընդհատ պաշտպանել սեփական որոշումը։
Այստեղ շատ կարևոր է տարբերել իրական մտահոգությունն ու մշտական հիասթափեցնող վերաբերմունքը։ Կարելի է ասել․ «Ես վախենում եմ, որ դու կարող ես գումար կորցնել, եկ միասին հաշվարկենք»։ Այդպիսի խոսակցությունը կարող է օգտակար լինել, որովհետև դրա հիմքում մտահոգությունն է և լուծում գտնելու ցանկությունը։ Բայց բոլորովին այլ բան է, երբ մարդուն ասում են․ «Դու երբեք ոչինչ չես կարողանալու»։ Այդպիսի խոսքերը ոչ թե օգնում են գնահատել ռիսկը, այլ ժամանակի ընթացքում կարող են ներսից թուլացնել մարդուն և ստիպել կասկածել սեփական հնարավորություններին։
Պահպանողական մարդը պարտադիր վատ զուգընկեր չէ
Եթե մեկը սիրում է հանգիստ և կանխատեսելի կյանք, իսկ մյուսը ցանկանում է անընդհատ նոր բան փորձել, դա դեռ չի նշանակում, որ նրանցից մեկը ճիշտ է, իսկ մյուսը՝ սխալ։ Մեկը կարող է ցանկանալ կայուն աշխատանք և հանգիստ առօրյա, մինչդեռ մյուսը կարող է երազել սեփական բիզնեսի, ճանապարհորդությունների կամ նոր մասնագիտություն սովորելու մասին։
Խնդիրը տարբեր լինելը չէ։ Երկու մարդ կարող են շատ տարբեր բնավորություններ ու նպատակներ ունենալ և միևնույն ժամանակ լավ հարաբերություններ կառուցել։ Խնդիրը սկսվում է այն ժամանակ, երբ մեկը փորձում է մյուսին ստիպել հրաժարվել իր նպատակներից միայն այն պատճառով, որ ինքն այդ նպատակները չի ընդունում կամ չի հասկանում։
Օրինակ՝ եթե դու ուզում ես բիզնես սկսել, իսկ կողակիցդ ասում է՝ «Ես ռիսկից վախենում եմ, եկ լավ հաշվարկենք», դա նորմալ և նույնիսկ օգտակար խոսակցություն է։ Բայց եթե նա ասում է՝ «Քանի ես այստեղ եմ, դու բիզնես չես սկսելու», իրավիճակն արդեն լրիվ այլ է։ Առաջին դեպքում կա քննարկում, երկրորդում՝ որոշում կայացնելու հնարավորության սահմանափակում։
Այդ պատճառով զուգընկեր ընտրելիս ես միայն սիրո մասին չէի մտածի։ Կմտածեի նաև՝ այս մարդու կողքին ես ավելի ամբողջական մարդ դառնալո՞ւ եմ, թե՞ անընդհատ ստիպված եմ լինելու փոքրացնել ինքս ինձ։ Ի վերջո, հարաբերությունը միայն այն մասին չէ, թե որքան լավ եք զգում միասին, այլ նաև այն մասին, թե ինչ միջավայր եք ստեղծում միմյանց համար։
Երբ տունը հանգստանալու վայր չէ
Կա ևս մեկ իրավիճակ, որը շատ ընտանիքների համար ծանոթ է։ Մարդը ամբողջ օրը աշխատում է, ճանապարհ է անցնում, խնդիրներ է լուծում և վերջում հոգնած տուն է վերադառնում։ Բայց փոխարենը, որ տունը դառնա օրվա լարվածությունից դուրս գալու և ուժերը վերականգնելու վայր, այնտեղ նրան սպասում է հերթական լարվածությունը․ «Ինչո՞ւ չարեցիր սա», «Ինչո՞ւ ես ուշ եկել», «Ինչո՞ւ ես այսքան գումար ծախսել»։
Իհարկե, մեկ վեճը դեռ ոչինչ չի նշանակում։ Բոլոր ընտանիքներում էլ լինում են դժվար օրեր, անհամաձայնություններ և պահեր, երբ մարդիկ միմյանց ճիշտ չեն հասկանում։ Խնդիրը սկսվում է այն ժամանակ, երբ այդ վիճակը դառնում է մշտական, և տունը երկար ժամանակ չի տալիս մարդուն վերականգնվելու հնարավորություն։
Այդ դեպքում աշխատանքի սթրեսը գնում է տուն, իսկ տան լարվածությունը՝ աշխատանքի։ Մարդը կարող է ֆիզիկապես ներկա լինել աշխատավայրում, բայց մտքով շարունակ մտածել երեկվա վեճի մասին։ Իսկ երեկոյան տուն վերադառնալով՝ արդեն այնքան հոգնած լինել, որ նոր խնդիրների մասին մտածելու կամ սեփական զարգացման համար ուժ չմնա։
Այս պատճառով ընտանիքի ազդեցությունը միայն այն չէ, թե կողակիցը քեզ ասում է՝ «գնա, հասիր նպատակներիդ»։ Երբեմն ազդեցությունն ավելի պարզ է՝ տանը մարդը կարո՞ղ է վերականգնել իր ուժերը, թե՞ ոչ։ Եթե տունը մշտապես նոր լարվածության աղբյուր է, դա կարող է աստիճանաբար ազդել նաև աշխատանքի, սովորելու և նոր նպատակներ հետապնդելու հնարավորության վրա։
Երբ ամբողջ էներգիան գնում է գոյատևելու վրա
Պատկերացնենք մարդուն, ով ցանկանում է օրական մեկ ժամ գիրք կարդալ, շաբաթը երեք անգամ մարզվել, նոր մասնագիտություն սովորել կամ փոքր բիզնես սկսել։ Առանձին վերցրած՝ դրանցից ոչ մեկը անհնար պահանջ չէ։ Շատ մարդիկ կարող են այդպիսի նպատակներ ունենալ և քայլ առ քայլ իրականացնել դրանք։
Բայց եթե տանը ամեն օր կան վեճեր, վիրավորանքներ, անվստահություն և կենցաղային պայքար, երեկոյան մարդը կարող է պարզապես ուժ չունենալ։ Այդ պահին կողքից հեշտ է ասել՝ «նպատակասլաց չէր», «չցանկացավ զարգանալ» կամ «բավականաչափ չէր աշխատում իր վրա»։ Բայց հնարավոր է նաև, որ մարդը երկար ժամանակ ապրում էր այնպիսի միջավայրում, որը նրան պարզապես սպառում էր։
Սա չի նշանակում, որ ընտանիքը պատասխանատու է մարդու բոլոր ձախողումների համար։ Անձնական պատասխանատվությունը մնում է, և յուրաքանչյուր մարդ իր որոշումների համար որոշակի պատասխանատվություն ունի։ Բայց հարաբերությունների միջավայրը կարող է ազդել այն բանի վրա, թե մարդու ունեցած ուժի որքան մասն է գնում սեփական զարգացմանը, իսկ որքան՝ մշտական լարվածությունը հաղթահարելուն։
Երբ մարդը ամեն օր ստիպված է իր էներգիայի մեծ մասը ծախսել հարաբերություններում հերթական վեճը կանխելու, բացատրելու կամ պարզապես տան լարվածությանը դիմանալու վրա, բնական է, որ իր մյուս նպատակների համար ավելի քիչ ուժ է մնում։ Այդ պատճառով երբեմն մարդու առաջընթացը գնահատելիս արժե նայել ոչ միայն նրան, այլ նաև այն միջավայրին, որտեղ նա ապրում է։
Աջակցությունը կույր համաձայնություն չէ
Ես չեմ կարծում, որ լավ ընտանիքն այն ընտանիքն է, որտեղ բոլորը միշտ ասում են՝ «դու ճիշտ ես»։ Իրականում երբեմն ամենաօգտակար աջակցությունը հենց այն է, երբ կողքի մարդը կարողանում է ասել, որ համաձայն չէ, բայց անում է դա ոչ թե դիմացինին կանգնեցնելու, այլ նրան սխալ որոշումից պաշտպանելու կամ իրավիճակն ավելի լավ հասկանալու համար։
Եթե մարդը պատրաստվում է իր ամբողջ խնայողությունը ներդնել մի գաղափարի մեջ, իսկ կողակիցը ասում է․ «Ես կարծում եմ՝ այստեղ ռիսկը շատ մեծ է», դա կարող է շատ օգտակար խոսակցության սկիզբ դառնալ։ Այդ պահին կարևորն այն չէ, որ երկուսն անմիջապես նույն կարծիքին լինեն, այլ այն, որ կարողանան միասին քննարկել ռիսկերը, հաշվարկել հնարավոր հետևանքները և հասկանալ՝ արդյոք այդ որոշումն իսկապես արժե ընդունել։
Աջակցությունը կարող է նշանակել․ «Ես համաձայն չեմ, բայց ուզում եմ հասկանալ, թե ինչու ես սա ցանկանում» կամ՝ «Ես վախենում եմ, բայց եկ միասին մտածենք»։ Այսպիսի հարաբերություններում մարդը կարող է նույնիսկ սխալ որոշում կայացնել, կորցնել գումար կամ ձախողվել, բայց չի զգում, որ իր կողքին գտնվող մարդը իր հակառակ կողմում է։ Նա գիտի, որ նույնիսկ անհաջողության դեպքում կարող է վերադառնալ այդ հարաբերության մեջ և քննարկել՝ ինչ անել հետո։
Երբ երկու մարդ տարբեր կյանք է ուզում
Սա արդեն ավելի բարդ իրավիճակ է, որովհետև այստեղ խոսքը ոչ թե մեկ որոշման, այլ կյանքի ընդհանուր պատկերացման մասին է։ Պատկերացնենք՝ մեկը ցանկանում է մասնագիտական աճ ունենալ, ավելի շատ աշխատել, գումար ներդնել և սեփական տուն գնել, իսկ մյուսը ցանկանում է քիչ աշխատել, շատ հանգստանալ և ապրել առանց մեծ ֆինանսական նպատակների։
Ոչ մեկը պարտադիր սխալ չէ։ Մարդիկ տարբեր կերպ են պատկերացնում իրենց հարմար կյանքը, և հարաբերությունների մեջ մտնելիս պետք չէ ակնկալել, որ երկու մարդ ամեն ինչի վերաբերյալ նույն ցանկությունն է ունենալու։ Բայց եթե նրանք ընտանիք են կազմում, այդ տարբերությունների մասին պետք է խոսել դեռ այն ժամանակ, երբ դրանք պարզապես տարբերություններ են, ոչ թե տարիներ անց, երբ արդեն դարձել են դժգոհության պատճառ։
Հակառակ դեպքում մի քանի տարի անց մեկը կարող է ասել․ «Ես ամբողջ կյանքս աշխատեցի, դու ինձ չաջակցեցիր», իսկ մյուսը պատասխանել․ «Ես երբեք քեզ չեմ խնդրել այդքան աշխատել»։ Երկուսն էլ կարող են իրենց տեսակետից անկեղծ լինել, և հենց դա է ցույց տալիս, թե որքան կարևոր է նախապես խոսել ոչ միայն զգացմունքների, այլև ապագայի պատկերացումների մասին։
Այդ պատճառով ընտանիք ստեղծելուց առաջ կարևոր է հասկանալ ոչ միայն՝ «սիրո՞ւմ ենք իրար», այլ նաև՝ ինչպիսի՞ կյանք ենք ուզում կառուցել։ Որքան ավելի տարբեր են այդ պատկերացումները, այնքան ավելի կարևոր է հասկանալ՝ արդյոք հնարավոր է դրանց միջև ընդհանուր ճանապարհ գտնել։
«Ամուսնացա և կյանքս կանգ առավ»․ իսկապե՞ս ամուսնությունն էր պատճառը
Մարդը երբեմն ասում է․ «Եթե չամուսնանայի, հիմա շատ ավելի հաջողակ կլինեի»։ Բայց գուցե խնդիրը հենց ամուսնությունը չէր։ Գուցե մարդը պարզապես այնպիսի զուգընկեր էր ընտրել, որի հետ իր նպատակներն ու կյանքի պատկերացումները չէին համընկնում։
Կան մարդիկ, որոնք ամուսնանալուց հետո սկսում են ավելի արագ զարգանալ։ Նրանց կողքին հայտնվում է մեկը, ով օգնում է կազմակերպել առօրյան, աջակցում է դժվար պահերին և չի դարձնում ամեն նոր գաղափար ընտանեկան կոնֆլիկտի պատճառ։ Այդպիսի հարաբերություններում ընտանիքը կարող է նույնիսկ լրացուցիչ ուժ դառնալ, որովհետև մարդը գիտի, որ իր կողքին կա մեկը, ում հետ կարող է քննարկել խնդիրները և առաջ գնալ։
Կան նաև մարդիկ, որոնց կարիերան կամ անձնական զարգացումը հարաբերություններից հետո դանդաղում է։ Բայց այստեղ էլ պետք չէ անմիջապես եզրակացնել, որ պատճառը հենց ամուսնությունն է։ Երբեմն փոխվում են առաջնահերթությունները, ավելանում են պարտականությունները, իսկ երբեմն էլ խնդիրը հարաբերությունների ներսում ձևավորված դինամիկան է։
Այսինքն՝ կարևոր է տարբերել ամուսնության փաստը և հարաբերությունների որակը։ Ընտանիք ունենալը ինքնին մարդուն ոչ առաջ է տանում, ոչ հետ պահում։ Շատ բան կախված է նրանից, թե ինչ հարաբերություն են երկու մարդիկ կառուցում, ինչպես են բաժանում պարտականությունները և որքան տեղ են թողնում միմյանց անձնական նպատակների համար։
Երբ ընտանիքը քեզ ստիպում է ընտրել՝ «ես, թե դու»
Եթե մարդը ամեն անգամ պետք է ընտրի իր նպատակների և ընտանիքի միջև, երկարաժամկետ հեռանկարում ինչ-որ մեկը դժգոհ է լինելու։ Այսօր կարող է լինել դասընթացը, վաղը՝ աշխատանքի փոփոխությունը, հետո՝ սեփական բիզնեսը կամ մեկ այլ քաղաք տեղափոխվելը։ Եթե ամեն անգամ պատասխանը միայն «ոչ» է, մարդը ժամանակի ընթացքում կամ սկսում է հրաժարվել իր ցանկություններից, կամ սովորում է դրանք թաքցնել։
Երկու տարբերակն էլ առողջ հարաբերությունների համար լավ հիմք չեն։ Երբ մարդը ստիպված է իր յուրաքանչյուր նոր գաղափարը ներկայացնել որպես պայքար կամ պաշտպանել այն այնպես, կարծես դիմացինի դեմ է գնում, հարաբերության մեջ աստիճանաբար կուտակվում է հոգնածություն։
Ընտանիքում պետք է հնարավոր լինի ունենալ սեփական նպատակներ՝ առանց դիմացինի կյանքը անտեսելու։ Դա չի նշանակում, որ բոլոր ցանկությունները պետք է անվերապահորեն ընդունվեն։ Երբեմն անհրաժեշտ է քննարկել գումարը, ժամանակը, երեխաների հետ կապված պարտականությունները կամ մյուս կողմի մտահոգությունները։ Բայց այստեղ կարևոր է ոչ թե արգելել, այլ խոսել, քննարկել և հնարավորության դեպքում փոխզիջում գտնել։
Բայց ընտանիքը կարող է նաև մեծ ուժ տալ
Մենք հաճախ խոսում ենք այն մասին, թե ընտանիքը ինչպես կարող է խանգարել մարդուն, բայց կա նաև հակառակ կողմը։ Մարդը կարող է կորցնել աշխատանքը, ձախողել բիզնեսը, գումար կորցնել կամ չանցնել կարևոր հարցազրույցը։ Այդպիսի պահերին կողքին գտնվող մարդու վերաբերմունքը կարող է մեծ նշանակություն ունենալ։
«Ես քեզ ասել էի» արտահայտությունը մեկ բան է։ «Լավ, չստացվեց։ Հիմա ի՞նչ ենք անում»՝ լրիվ ուրիշ բան։ Երկրորդ վերաբերմունքը չի փոխում տեղի ունեցածը, բայց կարող է մարդուն օգնել չկանգնել հենց անհաջողության պահին և մտածել հաջորդ քայլի մասին։
Այսինքն՝ ընտանիքը հաջողության երաշխիք չէ և չի կարող մարդու փոխարեն որոշումներ կայացնել։ Բայց հարաբերությունների միջավայրը կարող է կարևոր դեր ունենալ մարդու հնարավորությունների իրացման մեջ։ Երբ անհաջողությունից հետո մարդը ստանում է ոչ թե նվաստացում, այլ հնարավորություն քննարկելու՝ ինչ սխալ եղավ և ինչ կարելի է անել հաջորդ անգամ, նրա համար ավելի հեշտ կարող է լինել վերականգնվել և նորից փորձել։
Միգուցե զուգընկեր ընտրելիս պետք է ևս մի հարց տալ
Մենք սովորաբար հարցնում ենք․ «Ես սիրո՞ւմ եմ այս մարդուն», «Ինձ դո՞ւր է գալիս նրա բնավորությունը», «Կարո՞ղ եմ նրա հետ ընտանիք կազմել»։ Սրանք, իհարկե, կարևոր հարցեր են, բայց ես դրանց կողքին կավելացնեի ևս մեկը․ «Այս մարդու կողքին ես կարո՞ղ եմ դառնալ այն մարդը, ով ցանկանում եմ լինել»։
Ոչ թե որովհետև նա պետք է քեզ հաջողություն ապահովի կամ լուծի քո խնդիրները, այլ որովհետև ընտանիքը այն միջավայրն է, որտեղ դու անցկացնելու ես կյանքի մեծ մասը։ Այդ միջավայրի մթնոլորտը կարող է ազդել այն բանի վրա, թե որքան ազատ ես զգում քեզ, որքան հեշտ ես խոսում քո նպատակների մասին և որքան ուժ ես ունենում նոր բան փորձելու համար։
Եթե այնտեղ քեզ լսում են, հարգում են, քննարկում են խնդիրները և թույլ են տալիս աճել, ավելի շատ ուժ է մնում կյանքի մյուս ոլորտների համար։ Եթե այնտեղ մշտապես պետք է պաշտպանես ինքդ քեզ, քո նպատակներն ու ընտրությունները, կյանքը կարող է զգալիորեն ծանրանալ։
Վերջում
Մարդու կյանքը միայն իր աշխատասիրության, գիտելիքների կամ հնարավորությունների արդյունքը չէ։ Նրա կողքին գտնվող մարդիկ նույնպես կարող են ազդել այն բանի վրա, թե ինչպես է նա օգտագործում այդ հնարավորությունները։ Բայց սա չի նշանակում, որ ընտանիքը մարդու հաջողության կամ ձախողման միակ պատճառն է։ Անձնական պատասխանատվությունը միշտ մնում է, և յուրաքանչյուր մարդ իր ընտրությունների համար պետք է պատասխանատու լինի։
Պարզապես հարաբերությունների միջավայրը կարող է մարդուն տալ լրացուցիչ ուժ կամ խլել դրա մի մասը։ Այդ պատճառով ես չէի ասի՝ «ամուսնանալը լավ է» կամ «ընտանիքը խանգարում է կարիերային»։ Ավելի կարևոր է հասկանալ՝ ինչպիսի ընտանիք ես կառուցում և ինչպիսի մարդու հետ ես կառուցում այն։
Որովհետև կարելի է տուն վերադառնալ և լսել․ «Ես քեզ ասել էի, որ չի ստացվելու»։ Կամ լսել․ «Չստացվեց։ Լավ, մտածենք՝ հաջորդը ինչ ենք անում»։ Երկու նախադասությունները շատ տարբեր են։ Առաջինը կարող է մարդուն մնացած ճանապարհն էլ ավելի ծանր թվալ, իսկ երկրորդը նրան հիշեցնում է, որ անհաջողությունը դեռ վերջը չէ։
Եվ երբ մարդը տարիներ անց մտածում է՝ «ինչո՞ւ ես չհասա այն ամենին, ինչ կարող էի», գուցե արժե ոչ միայն նայել իր աշխատասիրությանը, որոշումներին ու հնարավորություններին, այլ նաև հարցնել․ «Այն մարդը, ում հետ ես անցկացրի այդ տարիները, օգնո՞ւմ էր ինձ դառնալ այն մարդը, ով ուզում էի լինել»։
հետաքրքիր է նաև կարդալ հետևյալ հոդվածները
Աչքեր․ ինչպես են աչքերը խոսում և ինչու է հայացքը կարևոր մարդկանց հետ շփվելիս
Խնամված տեսք․ ինչու է կոկիկությունը կարևոր աշխատանքի, բիզնեսի և կյանքի ցանկացած փուլում
Տարիք․ ինչու չպետք է կյանքի նոր հնարավորությունները մերժել տարիքի պատճառով
