Շատ մարդիկ բիզնես սկսելու մասին մտածելիս առաջին հերթին կենտրոնանում են գաղափարի, անհրաժեշտ գումարի և այն ոլորտի վրա, որը իրենց հետաքրքրում է։ Եթե մարդն ունի որոշակի փորձ, պատկերացնում է իր ապագա հաճախորդին և կարծում է, որ հասկանում է՝ ինչպես է աշխատելու բիզնեսը, հաճախ թվում է, թե կարելի է պարզապես սկսել և առաջացող խնդիրները լուծել ճանապարհին։
Այս մոտեցումը երբեմն աշխատում է, բայց շատ դեպքերում այն ստեղծում է ավելորդ ռիսկեր։ Բիզնեսի առաջին ամիսներին կարող են ի հայտ գալ այնպիսի հարցեր, որոնց մասին մարդը նույնիսկ չէր մտածել։ Պարզվում է, որ նախատեսված ծախսերը իրականում ավելի բարձր են, հաճախորդների թիվը սպասվածից քիչ է, մրցակցությունը՝ ավելի ուժեղ, իսկ շահույթ ստանալու համար անհրաժեշտ ժամանակը՝ ավելի երկար։
Հենց այստեղ է կարևոր դառնում բիզնես պլան կազմելը։
Բիզնես պլանը պարզապես փաստաթուղթ չէ, որը պետք է պատրաստել բանկին կամ ներդրողին ներկայացնելու համար։ Այն առաջին հերթին գործիք է հենց ձեռնարկատիրոջ համար։ Այն ստիպում է գաղափարին նայել ոչ թե միայն ցանկության և ոգևորության, այլ իրական թվերի, հնարավորությունների և ռիսկերի տեսանկյունից։
Լավ կազմված բիզնես պլան չի կարող երաշխավորել, որ բիզնեսը հաջողելու է։ Ոչ ոք չի կարող ամբողջությամբ կանխատեսել շուկայի ապագան։ Սակայն այն կարող է օգնել նախապես տեսնել բազմաթիվ խնդիրներ, հաշվարկել անհրաժեշտ ռեսուրսները և հասկանալ, թե ինչ պայմաններում է գաղափարը իրականում կենսունակ։
Բիզնես պլանը սկսվում է ոչ թե գումարից, այլ գաղափարից
Սկսնակ ձեռնարկատերը հաճախ մտածում է այսպես․ «Ես ունեմ որոշակի գումար, գիտեմ՝ ինչ բիզնես եմ ուզում սկսել, ուրեմն կարելի է անցնել գործի»։
Սակայն բիզնես պլան կազմելիս առաջին հարցը պետք է լինի ոչ թե «որքա՞ն գումար ունեմ», այլ՝ «ի՞նչ արժեք եմ ստեղծելու»։
Յուրաքանչյուր բիզնես պետք է լուծի որևէ խնդիր կամ բավարարի որևէ պահանջ։ Մարդիկ ապրանք կամ ծառայություն չեն գնում միայն այն պատճառով, որ ինչ-որ մեկը որոշել է դրանք վաճառել։ Նրանք վճարում են այն ժամանակ, երբ առաջարկը իրենց համար իրական արժեք ունի։
Օրինակ՝ եթե ցանկանում եք բացել փոքր սրճարան, միայն համեղ սուրճ պատրաստելը դեռ բավարար չէ։ Պետք է հասկանալ՝ ինչու հաճախորդը պետք է գա հենց ձեր սրճարան։ Հնարավոր է՝ ձեր առավելությունը լինի գտնվելու վայրը, սպասարկման արագությունը, հատուկ տեսականին, գինը կամ միջավայրը։
Եթե ցանկանում եք ստեղծել առցանց ծառայություն, անհրաժեշտ է հասկանալ՝ ինչ խնդիր եք լուծում և ինչու մարդը պետք է դրա համար վճարի։
Այս հարցերը բիզնես պլանի հիմքում են։ Երբ դրանք հստակ չեն, բիզնեսի հետագա հաշվարկներն էլ են դառնում անորոշ։
Ո՞վ է ձեր իրական հաճախորդը
Շատ սկսնակ բիզնեսների մեկ այլ խնդիրն այն է, որ սեփականատերը կարծում է՝ իր ապրանքը կամ ծառայությունը բոլորի համար է։
Իրականում որքան ավելի հստակ եք պատկերացնում ձեր հաճախորդին, այնքան ավելի հեշտ է կառուցել վաճառքի ամբողջ համակարգը։
Բիզնես պլանում պետք է փորձել նկարագրել ոչ թե վերացական «գնորդին», այլ կոնկրետ թիրախային խմբին։
Օրինակ՝ եթե դուք վաճառում եք մանկական ապրանքներ, ձեր հիմնական գնորդները կարող են լինել ծնողները։ Եթե առաջարկում եք հաշվապահական ծառայություններ, ձեր հաճախորդները կարող են լինել փոքր և միջին բիզնեսների սեփականատերերը։ Եթե աշխատում եք բարձրարժեք ծառայությունների ոլորտում, ձեր թիրախային լսարանը կարող է լինել ավելի սահմանափակ, բայց ավելի բարձր վճարունակությամբ։
Պետք է հասկանալ նաև, թե այդ մարդիկ որտեղ են փնտրում անհրաժեշտ ապրանքը կամ ծառայությունը, ինչն է ազդում նրանց ընտրության վրա և ինչու են նրանք նախընտրում մեկ բիզնեսը մյուսից։
Այս տեղեկատվությունը հետագայում պետք է օգտագործվի նաև մարքեթինգում։
Եթե ցանկանում եք ավելի խորությամբ ուսումնասիրել հաճախորդ գտնելու և վաճառքը մեծացնելու թեման, օգտակար կլինի կարդալ մեր «Բիզնես մարքեթինգ․ 7 արդյունավետ ռազմավարություն, որոնք կարող են կրկնապատկել վաճառքները» հոդվածը։ Այն կարող է լրացնել այն հատվածը, որը բիզնես պլանում վերաբերում է հաճախորդների ներգրավմանը և վաճառքի ռազմավարությանը։
Շուկայի ուսումնասիրությունը չի կարելի շրջանցել
Լավ գաղափարը դեռ չի նշանակում, որ շուկայում այն անպայման հաջողություն կունենա։
Մինչև բիզնես պլան կազմելը կամ դրա ֆինանսական հատվածը վերջնականացնելը անհրաժեշտ է ուսումնասիրել այն շուկան, որտեղ ցանկանում եք աշխատել։
Պետք է հասկանալ՝ ովքեր են ձեր հիմնական մրցակիցները, ինչ գներով են նրանք աշխատում, ինչպիսի ապրանք կամ ծառայություն են առաջարկում և ինչն է նրանց դարձնում պահանջված։
Մրցակիցների առկայությունը պարտադիր չէ, որ վատ նշան լինի։ Ընդհակառակը, երբեմն դա ցույց է տալիս, որ տվյալ ոլորտում արդեն ձևավորված պահանջարկ կա։ Բայց նոր բիզնեսը պետք է հասկանա, թե ինչ առավելություն կարող է առաջարկել։
Եթե շուկայում արդեն կան բազմաթիվ նույնատիպ ընկերություններ, պարզապես նույն առաջարկը կրկնելը կարող է բավարար չլինել։
Հնարավոր է՝ դուք կարողանաք ավելի լավ սպասարկել հաճախորդներին, առաջարկել ավելի արագ առաքում, աշխատել ավելի նեղ մասնագիտացված ուղղությամբ կամ ստեղծել ավելի հարմար գնային պայմաններ։
Այս տարբերակները պետք է արտացոլվեն բիզնես պլանում, քանի որ դրանք որոշում են ձեր դիրքը շուկայում։
Բիզնես պլանը պետք է պատասխանի՝ ինչո՞վ եք տարբերվելու
Շուկայում մտնելուց առաջ անհրաժեշտ է պատասխանել մի պարզ, բայց կարևոր հարցի․ եթե հաճախորդն ունի մի քանի տարբերակ, ինչո՞ւ պետք է ընտրի հենց ձեզ։
Սա այն հարցերից է, որը հաճախ անտեսվում է բիզնես սկսելու ժամանակ։
Մարդը կարող է ունենալ լավ ապրանք, գեղեցիկ լոգո և նույնիսկ լավ տարածք, բայց եթե հաճախորդը որևէ էական տարբերություն չի տեսնում, նրա ընտրությունը կարող է որոշվել միայն գնով։
Իսկ միայն գնով մրցելը վտանգավոր ռազմավարություն է։ Ավելի ցածր գին առաջարկելով՝ հնարավոր է ժամանակավորապես մեծացնել վաճառքը, բայց եթե շահույթի մարժան շատ փոքր է, բիզնեսը կարող է երկարաժամկետ խնդիրների առաջ կանգնել։
Հետևաբար բիզնես պլանը պետք է ցույց տա ձեր մրցակցային առավելությունը։
Այդ առավելությունը կարող է լինել ոչ միայն ցածր գինը։ Այն կարող է լինել որակը, արագությունը, մասնագիտացումը, սպասարկումը, հարմարավետությունը, ապրանքի յուրահատկությունը կամ հաճախորդի հետ աշխատանքի մշակույթը։
Որքա՞ն գումար է իրականում անհրաժեշտ բիզնեսը սկսելու համար
Սա այն հարցերից է, որտեղ սկսնակները հաճախ սխալվում են։
Մարդը կարող է հաշվարկել սարքավորումների կամ ապրանքի արժեքը և մտածել, որ դա ամբողջ անհրաժեշտ ներդրումն է։ Բայց բիզնեսի մեկնարկային ծախսերը սովորաբար դրանով չեն ավարտվում։
Կարող են անհրաժեշտ լինել տարածքի նախնական վարձակալության վճար, վերանորոգում, կահավորում, գրանցման և իրավական որոշ ծախսեր, տեխնիկա, գովազդ, ապրանքի առաջին խմբաքանակ և աշխատակիցների առաջին ամիսների աշխատավարձեր։
Բացի դրանից, անհրաժեշտ է մտածել նաև այն ժամանակահատվածի մասին, երբ բիզնեսը դեռ բավարար վաճառք չի ապահովում։
Հենց այստեղ է բիզնես պլանի ֆինանսական հաշվարկը դառնում հատկապես կարևոր։
Եթե դուք հաշվարկում եք միայն այն գումարը, որը պետք է բիզնեսը բացելու համար, բայց չեք հաշվարկում առաջին ամիսների ընթացիկ ծախսերը, կարող եք հայտնվել շատ անհարմար իրավիճակում։ Բիզնեսը բացված է, բայց գումարը չի բավականացնում այն աշխատեցնելու համար։
Սկզբնական ներդրումը և ընթացիկ ծախսերը տարբեր բաներ են
Բիզնես պլան կազմելիս ցանկալի է առանձնացնել առնվազն երկու մեծ խումբ՝ սկզբնական ներդրումներ և ընթացիկ ծախսեր։
Սկզբնական ներդրումը այն գումարն է, որը անհրաժեշտ է բիզնեսը գործարկելու համար։ Դրա մեջ կարող են մտնել սարքավորումները, վերանորոգումը, կահավորումը, կայքը, առաջին ապրանքային պաշարը և այլ մեկնարկային ծախսեր։
Իսկ ընթացիկ ծախսերը շարունակվում են նաև բիզնեսի գործունեության ընթացքում։
Դրանք կարող են ներառել վարձակալությունը, աշխատավարձերը, հարկերը, կոմունալ վճարները, ինտերնետը, գովազդը, մատակարարների վճարները, տրանսպորտային ծախսերը, սպասարկումը և բազմաթիվ այլ փոքր ու մեծ վճարներ։
Այս տարբերությունը չհաշվարկելը կարող է ստեղծել կեղծ պատկերացում բիզնեսի իրական ֆինանսական պահանջների մասին։
Հատկապես կարևոր է չանտեսել փոքր թվացող ծախսերը։ Առանձին-առանձին դրանք կարող են մեծ չլինել, բայց ամիսների ընթացքում դրանց ընդհանուր գումարը կարող է զգալի ազդեցություն ունենալ շահույթի վրա։
Այս թեման ավելի խորությամբ հասկանալու համար կարող եք նաև կարդալ «Բիզնեսի թաքնված ծախսերը․ 1 սխալ, որը կարող է վնասել բիզնեսին» հոդվածը։ Այն հատկապես օգտակար է այն մարդկանց համար, ովքեր առաջին անգամ են փորձում հաշվարկել բիզնեսի իրական ինքնարժեքը։
Միայն շրջանառությունը դեռ շահույթ չէ
Սա շատ կարևոր տարբերություն է, որը յուրաքանչյուր բիզնես պլան պետք է հստակ ցույց տա։
Ենթադրենք՝ ձեր բիզնեսը մեկ ամսում վաճառել է 5 միլիոն դրամի ապրանք։ Առաջին հայացքից կարող է թվալ, որ սա շատ լավ արդյունք է։
Բայց այդ 5 միլիոնը դեռ ձեր շահույթը չէ։
Եթե ապրանքների ձեռքբերման համար ծախսվել է 3 միլիոն դրամ, աշխատակիցների համար՝ 600 հազար, վարձակալության համար՝ 300 հազար, գովազդի և այլ ծախսերի համար՝ ևս 400 հազար, ապա վերջնական արդյունքը լրիվ այլ թիվ է։
Այս պարզ օրինակը ցույց է տալիս, թե ինչու բիզնես պլանում պետք է առանձնացնել շրջանառությունը, ծախսերը և մաքուր շահույթը։
Հակառակ դեպքում ձեռնարկատերը կարող է տեսնել մեծ վաճառքներ և սխալմամբ մտածել, որ բիզնեսը շատ շահութաբեր է։
Բիզնես պլանը պետք է ունենա տարբեր սցենարներ
Ապագան ամբողջությամբ կանխատեսել հնարավոր չէ։ Այդ պատճառով լավ բիզնես պլան պետք է դիտարկի ոչ միայն լավագույն հնարավոր արդյունքը։
Շատ սկսնակներ կատարում են միայն լավատեսական հաշվարկ։
Օրինակ՝ եթե նախատեսում են օրական 20 վաճառք, ամբողջ հաշվարկը կառուցում են այդ թվի վրա։ Բայց ինչ կլինի, եթե իրականում առաջին ամիսներին լինի ընդամենը 7 կամ 8 վաճառք։
Հենց այդ պատճառով օգտակար է կազմել առնվազն երեք սցենար։
Լավատեսական սցենարը ցույց է տալիս, թե ինչ արդյունք կարող է ստացվել հաջող ընթացքի դեպքում։
Իրատեսական սցենարը պետք է հիմնված լինի շուկայի ուսումնասիրության և հասանելի տվյալների վրա։
Վատատեսական սցենարը ցույց է տալիս, թե ինչ կլինի, եթե վաճառքները սպասվածից ցածր լինեն։
Վերջին հաշվարկը հատկապես կարևոր է, որովհետև այն ցույց է տալիս՝ արդյոք բիզնեսը կարող է գոյատևել դժվար ամիսների ընթացքում։
Ինչու է փոքր բիզնեսին հատկապես պետք բիզնես պլան
Շատերը կարծում են, որ բիզնես պլանը անհրաժեշտ է միայն խոշոր ընկերություններին, ներդրողներ փնտրող նախագծերին կամ բանկային ֆինանսավորում ստանալու դեպքում։
Իրականում փոքր բիզնեսին այն կարող է ավելի շատ պետք գալ։
Մեծ կազմակերպությունը երբեմն կարող է թույլ տալ իրեն որոշակի ֆինանսական սխալներ, քանի որ ունի ավելի մեծ ռեսուրսներ։ Փոքր բիզնեսի դեպքում մեկ սխալ որոշումը կարող է անմիջապես ազդել ամբողջ գործունեության վրա։
Եթե սեփականատերը ամբողջ խնայողությունը ներդնում է սխալ ապրանքի մեջ, եթե ընտրում է չափազանց թանկ տարածք կամ նախատեսում է այնպիսի վաճառքի ծավալ, որը տվյալ շուկան չի կարող ապահովել, սխալը ուղղելը կարող է շատ դժվար լինել։
Հենց դրա համար բիզնես պլանը պետք է դիտարկել ոչ թե որպես ավելորդ թղթաբանություն, այլ որպես սխալների գինը նախապես նվազեցնելու միջոց։
Բիզնես պլանը պետք է օգնի նաև «ոչ» ասել
Երբեմն լավ բիզնես պլանի ամենաարժեքավոր արդյունքը կարող է լինել ոչ թե բիզնեսը սկսելու որոշումը, այլ այն հետաձգելը կամ գաղափարը փոխելը։
Սա շատ կարևոր է հասկանալ։
Եթե հաշվարկները ցույց են տալիս, որ տվյալ բիզնեսը պահանջում է չափազանց մեծ ներդրում, ունի փոքր շուկա կամ երկար ժամանակ չի կարող հասնել ինքնածախսածածկման, ավելի լավ է դա հասկանալ նախքան գումարը ներդնելը։
Մարդիկ երբեմն իրենց գաղափարին այնքան են կապված լինում, որ չեն ցանկանում տեսնել դրա թույլ կողմերը։ Բիզնես պլանը ստիպում է այդ գաղափարին նայել ավելի սառը և օբյեկտիվ։
Հնարավոր է՝ ուսումնասիրությունից հետո պարզվի, որ պետք է ոչ թե ամբողջությամբ հրաժարվել գաղափարից, այլ փոքրացնել այն։
Օրինակ՝ մեծ խանութ բացելու փոխարեն կարելի է սկսել առցանց վաճառքից։ Մեծ արտադրամաս ստեղծելու փոխարեն կարելի է նախ փորձարկել փոքր արտադրական ծավալ։ Մեծ թիմ հավաքելու փոխարեն կարելի է սկզբում աշխատել նվազագույն կազմով։
Այս մոտեցումը նվազեցնում է սկզբնական ռիսկը և թույլ է տալիս գաղափարը ստուգել իրական շուկայում։
Դրամական հոսքերի կառավարումը պետք է լինի բիզնես պլանի հիմքում
Շահույթ ունենալը դեռ չի նշանակում, որ բիզնեսը ցանկացած պահին ունի բավարար գումար իր պարտավորությունները կատարելու համար։ Կարող է լինել իրավիճակ, երբ ընկերությունն ընդհանուր հաշվարկով շահութաբեր է, բայց տվյալ ամսում դրամական միջոցների պակաս ունի։
Օրինակ՝ դուք ապրանքը վաճառել եք ապառիկ կամ հաճախորդին վճարման համար տվել եք 30 օր, իսկ մատակարարին պետք է վճարեք այսօր։ Թղթի վրա վաճառքը արդեն կատարված է, սակայն գումարը դեռ ձեր հաշվին չկա։ Եթե նման իրավիճակները նախապես չեք հաշվարկել, կարող եք ունենալ ժամանակավոր ֆինանսական խնդիր։
Հենց այդ պատճառով լավ բիզնես պլանը պետք է անդրադառնա նաև դրամական հոսքերին։ Անհրաժեշտ է հասկանալ, թե երբ է գումարը մտնելու բիզնես և երբ են առաջանալու պարտադիր վճարումները։
Դրամական հոսքերի ճիշտ կառավարումը հատկապես կարևոր է փոքր բիզնեսի համար, քանի որ սահմանափակ ֆինանսական պահուստների պայմաններում նույնիսկ մի քանի շաբաթվա ուշացումը կարող է խնդիր ստեղծել։
Որքա՞ն ժամանակ անց բիզնեսը կարող է շահույթ ստանալ
Սկսնակ ձեռնարկատերերը երբեմն կարծում են, որ բիզնեսը բացելուց անմիջապես հետո պետք է սկսել եկամուտ ստանալ։ Իրականում շատ ոլորտներում անհրաժեշտ է որոշակի ժամանակ, մինչև վաճառքները հասնեն կայուն մակարդակի։
Առաջին ամիսներին կարող են պահանջվել լրացուցիչ ծախսեր՝ հաճախորդների ներգրավման, գովազդի, ապրանքի փորձարկման կամ ծառայության կատարելագործման համար։
Այդ պատճառով բիզնես պլանում անհրաժեշտ է նշել ոչ միայն սպասվող տարեկան շահույթը, այլև այն ժամանակահատվածը, որի ընթացքում բիզնեսը կարող է դեռ չաշխատել ամբողջ հզորությամբ։
Այս փուլը երբեմն անվանում են ինքնածախսածածկման հասնելու ժամանակահատված։ Պարզ ասած՝ պետք է հասկանալ, թե երբ բիզնեսի եկամուտը կսկսի բավարարել դրա հիմնական ծախսերը։
Եթե դա նախապես հաշվարկված չէ, սեփականատերը կարող է շատ արագ հիասթափվել՝ կարծելով, որ բիզնեսը չի աշխատում, մինչդեռ իրականում այն դեռ գտնվում է զարգացման բնական փուլում։
Ինչպե՞ս որոշել ապրանքի կամ ծառայության գինը
Գինը ևս այն հարցերից է, որը պետք է տեղ ունենա յուրաքանչյուր բիզնես պլանում։
Շատերը գինը որոշում են՝ պարզապես ուսումնասիրելով մրցակիցներին։ Եթե հարևան խանութը ապրանքը վաճառում է 5000 դրամով, իրենք նույնպես սահմանում են նույն գինը։
Սակայն մրցակցի գինը դեռ չի նշանակում, որ այն ճիշտ գին է ձեր բիզնեսի համար։
Ձեր ինքնարժեքը կարող է տարբեր լինել, վարձակալության ծախսերը կարող են ավելի բարձր լինել, աշխատակիցների թիվը՝ ավելի մեծ, իսկ մատակարարման պայմանները՝ ավելի թանկ։
Գնագոյացման ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել ապրանքի կամ ծառայության ինքնարժեքը, գործառնական ծախսերը, հարկերը, վաճառքի և մարքեթինգի ծախսերը, ինչպես նաև այն շահույթի մակարդակը, որը բիզնեսը պետք է ստանա զարգացման համար։
Միևնույն ժամանակ գինը պետք է համապատասխանի շուկային և հաճախորդի վճարունակությանը։
Այս հաշվարկը թույլ է տալիս բիզնես պլանում ավելի իրատեսական պատկեր ստանալ ապագա եկամուտների մասին։
Մարքեթինգը պետք է նախապես հաշվարկված լինի
Լավ ապրանքը ինքն իրեն միշտ չէ, որ գտնում է իր գնորդին։
Եթե շուկայում մարդիկ չգիտեն ձեր բիզնեսի գոյության մասին, նույնիսկ բարձրորակ առաջարկը կարող է ունենալ ցածր վաճառք։ Այդ պատճառով մարքեթինգը պետք է դիտարկել ոչ թե որպես բիզնեսը սկսելուց հետո ավելացվող գործողություն, այլ որպես ամբողջ ռազմավարության մաս։
Բիզնես պլանում ցանկալի է նախապես նշել, թե ինչպես եք պատրաստվում հասնել պոտենցիալ հաճախորդներին։
Դա կարող է լինել սոցիալական մեդիան, որոնողական համակարգերը, կայքը, գովազդը, գործընկերային ծրագրերը, էլեկտրոնային փոստը, բովանդակային մարքեթինգը կամ այլ միջոցներ։
Կարևոր է նաև հաշվարկել մարքեթինգի համար նախատեսվող բյուջեն։
Եթե գովազդի համար ամսական նախատեսում եք 200 հազար դրամ, պետք է հասկանալ՝ այդ գումարի դիմաց ինչ արդյունք եք ակնկալում։ Որքան հնարավոր հաճախորդ պետք է ներգրավվի, քանի վաճառք կարող է առաջանալ և արդյոք այդ վաճառքները բավարար են գովազդային ծախսը արդարացնելու համար։
Այս մոտեցումը թույլ է տալիս մարքեթինգը դարձնել չափելի գործընթաց, այլ ոչ թե պարզապես գումար ծախսել գովազդի վրա։
Բիզնես պլանը և վաճառքի ռազմավարությունը պետք է կապված լինեն
Վաճառքի կանխատեսումը չի կարող լինել պատահական թիվ։
Եթե բիզնես պլանում նշում եք, որ առաջին տարում ցանկանում եք ունենալ 100 միլիոն դրամի շրջանառություն, պետք է կարողանաք բացատրել, թե որտեղից է այդ թիվը առաջանալու։
Օրինակ՝ եթե միջին վաճառքը 10 հազար դրամ է, ապա 100 միլիոն դրամ շրջանառության համար անհրաժեշտ է մոտավորապես 10 հազար վաճառք։ Հաջորդ հարցը կլինի՝ քանի հաճախորդ է անհրաժեշտ այդ վաճառքների համար և որքան հաճախ պետք է նրանք վերադառնան։
Այս պարզ հաշվարկները օգնում են հասկանալ՝ նպատակը իրատեսակա՞ն է, թե՞ պարզապես ցանկալի թիվ։
Երբ վաճառքի նպատակը բաժանում եք ավելի փոքր ցուցանիշների՝ ամսական, շաբաթական կամ նույնիսկ օրական, այն դառնում է ավելի կառավարելի։
Այդ ժամանակ սեփականատերը կարող է տեսնել ոչ միայն վերջնական նպատակը, այլև այն գործողությունները, որոնք պետք է կատարի դրան հասնելու համար։
Աշխատակիցների հարցը նույնպես պետք է նախապես մտածել
Բիզնեսի աճի հետ հաճախ առաջանում է աշխատակիցներ ընդունելու անհրաժեշտություն։ Բայց այստեղ ևս կարևոր է չշտապել։
Սկսնակ բիզնեսը երբեմն աշխատանքի է ընդունում ավելի շատ մարդ, քան իրականում անհրաժեշտ է։ Արդյունքում աշխատավարձերի և հարկերի ծախսը մեծանում է, մինչդեռ վաճառքները դեռ բավարար չեն։
Մյուս կողմից՝ չափազանց քիչ աշխատակից ունենալը կարող է հանգեցնել սպասարկման վատացման և սեփականատիրոջ գերծանրաբեռնվածության։
Բիզնես պլանը պետք է օգնի հասկանալ, թե զարգացման որ փուլում է անհրաժեշտ նոր աշխատակից, ինչ գործառույթ է նա կատարելու և ինչ արժեք է ստեղծելու բիզնեսի համար։
Կարևոր է ոչ միայն հաշվել աշխատավարձը, այլ նաև հաշվի առնել աշխատանքի հետ կապված մյուս ծախսերը։
Եթե աշխատակիցը պետք է վաճառք իրականացնի, ցանկալի է նաև հաշվարկել, թե նրա ներգրավվածությունը որքան լրացուցիչ եկամուտ կարող է ստեղծել։
Բիզնես վարկ վերցնելը պետք է հիմնված լինի հաշվարկի վրա
Երբեմն բիզնեսի զարգացման համար անհրաժեշտ է արտաքին ֆինանսավորում։ Դա կարող է լինել բանկային վարկ, ներդրողից ստացված գումար կամ այլ ֆինանսական աղբյուր։
Սակայն բիզնես պլանը պետք է ցույց տա ոչ միայն, թե որքան գումար է անհրաժեշտ, այլ նաև ինչ նպատակով է այն օգտագործվելու։
Եթե վարկը վերցվում է սարքավորում ձեռք բերելու համար, պետք է հաշվարկել, թե այդ սարքավորումը որքանով կարող է ավելացնել արտադրողականությունը կամ նվազեցնել ծախսերը։
Եթե ֆինանսավորումը նախատեսվում է նոր մասնաճյուղ բացելու համար, անհրաժեշտ է հասկանալ դրա հնարավոր եկամուտը, լրացուցիչ ծախսերը և վերադարձի ժամկետը։
Իսկ եթե գումարը պարզապես օգտագործվելու է ընթացիկ պարտքերը փակելու համար, պետք է առանձնահատուկ զգուշությամբ ուսումնասիրել իրավիճակը։
Այս թեմայի հետ անմիջականորեն կապված է մեր «Բիզնես վարկ․ 7 կարևոր հարց, որոնց պետք է պատասխանեք մինչև վարկ վերցնելը» հոդվածը, որտեղ ներկայացվում է, թե ինչ պետք է գնահատել մինչև վարկային պարտավորություն ստանձնելը։
Բիզնեսի աճը պետք է ունենա ֆինանսական հիմք
Աճը ինքնին միշտ չէ, որ նշանակում է ավելի մեծ շահույթ։
Ենթադրենք՝ բիզնեսը ցանկանում է կրկնապատկել վաճառքները։ Դրա համար անհրաժեշտ է ավելի մեծ պահեստ, լրացուցիչ աշխատակիցներ, ավելի շատ ապրանք, ավելի մեծ գովազդային բյուջե և երբեմն նաև նոր տարածք։
Այս ամենը պահանջում է լրացուցիչ կապիտալ։
Հետևաբար բիզնես պլանը պետք է ցույց տա ոչ միայն աճի հնարավորությունը, այլև դրա ֆինանսավորման աղբյուրը։
Հակառակ դեպքում բիզնեսը կարող է հայտնվել մի իրավիճակում, երբ պատվերները շատացել են, բայց բավարար գումար չկա դրանք կատարելու համար։
Հատկապես առևտրային բիզնեսներում կարևոր է հասկանալ նաև կապիտալի շրջանառության արագությունը։
Եթե ցանկանում եք ավելի լավ հասկանալ այս թեման, կարող եք կարդալ «Կապիտալի շրջանառություն․ 7 խելացի խորհուրդ հաջող բիզնես կառուցելու համար» հոդվածը։ Այն լրացնում է բիզնես պլանի այն հատվածը, որը վերաբերում է ֆինանսական միջոցների արդյունավետ օգտագործմանը։
Ռիսկերը պետք է ոչ թե թաքցնել, այլ հաշվարկել
Յուրաքանչյուր բիզնես ունի ռիսկեր։ Կարող է փոխվել պահանջարկը, հայտնվել նոր մրցակից, թանկանալ հումքը, նվազել վաճառքները կամ փոխվել տնտեսական միջավայրը։
Սխալ մոտեցում է մտածել, որ եթե բիզնես պլանում ռիսկերի մասին չգրենք, դրանք չեն առաջանա։
Ռիսկերի գնահատման նպատակն այն է, որ դուք նախապես մտածեք հնարավոր խնդիրների մասին և ունենաք դրանց արձագանքելու տարբերակներ։
Օրինակ՝ եթե հիմնական մատակարարի գինը կտրուկ բարձրանա, ունե՞ք այլընտրանք։ Եթե վաճառքները 20-30 տոկոսով նվազեն, կարո՞ղ եք շարունակել վճարել հիմնական ծախսերը։ Եթե հիմնական աշխատակիցը հեռանա, կա՞ նրան փոխարինելու հնարավորություն։
Այս հարցերի պատասխանները բիզնեսին ավելի պատրաստված են դարձնում անորոշ իրավիճակների համար։
Պահուստային ֆոնդը բիզնեսի անվտանգության բարձիկն է
Սկսնակ ձեռնարկատերերը հաճախ ցանկանում են ամբողջ հասանելի գումարը ներդնել բիզնեսի մեջ։ Թվում է՝ որքան շատ գումար ներդրվի, այնքան արագ կարելի է զարգանալ։
Բայց ֆինանսական ամբողջ պահուստը ներդնելը կարող է վտանգավոր լինել։
Բիզնես պլանում ցանկալի է նախատեսել նաև որոշակի պահուստ՝ չնախատեսված իրավիճակների համար։
Այդ գումարը կարող է անհրաժեշտ լինել սարքավորման անսպասելի վերանորոգման, վաճառքի ժամանակավոր անկման, մատակարարման խնդրի կամ այլ իրավիճակի դեպքում։
Պահուստը չի նշանակում, որ բիզնեսը վատ է աշխատելու։ Այն նշանակում է, որ սեփականատերը հասկանում է՝ բիզնեսում միշտ կան իր վերահսկողությունից դուրս գործոններ։
Բիզնես պլանը պետք է փոփոխվի բիզնեսի հետ միասին
Մի կարևոր սխալ է բիզնես պլանը կազմել բիզնեսի մեկնարկից առաջ և հետո այլևս երբեք չվերադառնալ դրան։
Շուկան փոխվում է, հաճախորդների վարքագիծը փոխվում է, մրցակիցները նոր առաջարկներ են ստեղծում, իսկ բիզնեսը ինքն էլ կարող է ամբողջությամբ փոխել իր ուղղությունը։
Այդ պատճառով պլանը պետք է պարբերաբար վերանայվի։
Եթե նախատեսել էիք առաջին տարում հասնել որոշակի վաճառքի, բայց արդեն առաջին վեց ամիսներին տեսնում եք, որ իրական ցուցանիշները զգալիորեն տարբերվում են կանխատեսումից, պետք է հասկանալ պատճառը։
Հնարավոր է՝ շուկայի գնահատումն էր սխալ, գինը՝ չափազանց բարձր, մարքեթինգը՝ անարդյունավետ, կամ ապրանքը պարզապես չի համապատասխանում հաճախորդների իրական պահանջներին։
Թարմացված բիզնես պլանը թույլ է տալիս ոչ թե կառչել հին հաշվարկներից, այլ հարմարեցնել ռազմավարությունը իրական իրավիճակին։
Երբ պետք է վերանայել բիզնես պլանը
Պլանը կարելի է վերանայել ոչ միայն տարեկան մեկ անգամ, այլ նաև այն ժամանակ, երբ բիզնեսում տեղի է ունենում կարևոր փոփոխություն։
Օրինակ՝ նոր շուկա մտնելիս, նոր ապրանք ավելացնելիս, վարկ վերցնելիս, մասնաճյուղ բացելիս կամ մեծ ներդրում կատարելիս անհրաժեշտ է կրկին ուսումնասիրել ֆինանսական հաշվարկները։
Նույնը վերաբերում է նաև այն իրավիճակին, երբ վաճառքները կտրուկ աճում կամ նվազում են։
Այս դեպքում բիզնես պլանը դառնում է կառավարման գործիք, ոչ թե պարզապես մեկնարկային փաստաթուղթ։
Այն օգնում է սեփականատիրոջը հասկանալ՝ որտեղ է գտնվում բիզնեսը, ինչ արդյունք է արդեն ստացել և ինչ ուղղությամբ պետք է շարժվել հաջորդ փուլում։
Ի՞նչ պետք է ներառի լավ բիզնես պլանը
Լավ բիզնես պլանը պարտադիր չէ, որ լինի հարյուրավոր էջերից բաղկացած բարդ փաստաթուղթ։ Դրա հիմնական արժեքը ոչ թե ծավալն է, այլ այն, թե որքան իրատեսական և օգտակար են այնտեղ ներկայացված հաշվարկներն ու եզրակացությունները։
Սկզբում պետք է հստակ ձևակերպել բիզնեսի գաղափարը։ Ի՞նչ եք առաջարկելու, ո՞ւմ եք վաճառելու և ինչո՞վ է ձեր առաջարկը տարբերվելու արդեն գոյություն ունեցող տարբերակներից։ Այս հարցերին պատասխանելը ստիպում է ձեռնարկատիրոջը գաղափարին նայել ոչ թե միայն իր ցանկությունների, այլ նաև հաճախորդի տեսանկյունից։
Հաջորդ կարևոր մասը նպատակային հաճախորդի ուսումնասիրությունն է։ Անհրաժեշտ է հասկանալ, թե ովքեր են այն մարդիկ, որոնք իրականում պատրաստ են վճարել ձեր ապրանքի կամ ծառայության համար։ Նրանց տարիքը, պահանջները, գնողունակությունը, սովորությունները և ընտրության չափանիշները կարող են էական ազդեցություն ունենալ բիզնեսի ռազմավարության վրա։
Այնուհետև պետք է ուսումնասիրել մրցակիցներին։ Մրցակցի գոյությունը ինքնին բացասական երևույթ չէ։ Այն կարող է նույնիսկ ցույց տալ, որ տվյալ ապրանքի կամ ծառայության նկատմամբ շուկայում պահանջարկ կա։ Կարևորն այն է, որ հասկանաք՝ ինչ կարող եք առաջարկել ավելի լավ, ավելի հարմար կամ ավելի արդյունավետ ձևով։
Այս բոլոր տեղեկությունները միասին բիզնես պլանում ստեղծում են շուկայի ավելի ամբողջական պատկերը։
Ինչպես հաշվարկել բիզնեսի ինքնածախսածածկման կետը
Բիզնեսի համար կարևոր ցուցանիշներից է այն կետը, երբ եկամուտները սկսում են ծածկել հիմնական ծախսերը։
Պարզ օրինակով՝ եթե ձեր ամսական հաստատուն ծախսերը կազմում են 1 միլիոն դրամ, իսկ յուրաքանչյուր վաճառքից միջինում 5 հազար դրամ է մնում ծախսերը ծածկելու համար, ապա անհրաժեշտ է հաշվարկել, թե քանի վաճառք է պետք այդ 1 միլիոն դրամը ապահովելու համար։
Այսպիսի հաշվարկը բիզնես պլանին տալիս է ավելի գործնական նշանակություն։
Դուք արդեն չեք մտածում միայն այն մասին, թե «որքան կարող եմ վաճառել», այլ հասկանում եք, թե նվազագույնը որքան պետք է վաճառեք, որպեսզի բիզնեսը չաշխատի վնասով։
Այս ցուցանիշը հատկապես կարևոր է առաջին ամիսներին, երբ վաճառքի ծավալները դեռ կարող են անկայուն լինել։
Ինչպես հասկանալ՝ գաղափարը իրականում պահանջարկ ունի՞
Գաղափարը կարող է ձեզ շատ հետաքրքրել, բայց դա դեռ չի նշանակում, որ մարդիկ պատրաստ են դրա համար վճարել։
Սա այն հարցերից է, որը պետք է հնարավորինս շուտ ստուգել։
Օրինակ՝ եթե ցանկանում եք բացել սննդի փոքր կետ, նախքան մեծ գումար ներդնելը կարելի է ուսումնասիրել նմանատիպ վայրերի հաճախելիությունը, խոսել պոտենցիալ հաճախորդների հետ կամ փորձարկել փոքր ծավալով վաճառքը։
Եթե ցանկանում եք ծառայություն առաջարկել, կարելի է նախ փորձել գտնել առաջին հաճախորդներին և հասկանալ նրանց արձագանքը։
Այսպիսի փոքր փորձարկումները կարող են բիզնես պլանում նշված ենթադրությունները ստուգել իրական շուկայում։
Երբեմն փոքր փորձարկման ընթացքում պարզվում է, որ հաճախորդները ցանկանում են ոչ թե այն, ինչ դուք սկզբում պատկերացրել էիք, այլ լրիվ այլ տարբերակ։ Այդ դեպքում ավելի հեշտ է փոխել գաղափարը, քանի դեռ մեծ գումար չի ներդրվել։
Բիզնես պլանը պետք է պատասխանի «ինչու» հարցին
Բիզնեսի սեփականատերը պետք է կարողանա պարզ պատասխանել մի քանի հիմնական հարցի։
Ինչո՞ւ է հաճախորդը ընտրելու հենց ձեր առաջարկը։
Ինչո՞ւ է նա վճարելու ձեր սահմանած գինը։
Ինչո՞ւ պետք է վերադառնա կրկին։
Ինչո՞ւ պետք է ձեր բիզնեսը գոյատևի մրցակցության պայմաններում։
Այս հարցերի պատասխանները բիզնես պլանում պետք է լինեն հնարավորինս հստակ։
Եթե դրանց պատասխանները չափազանց ընդհանուր են, դա կարող է ցույց տալ, որ գաղափարը դեռ բավարար չափով ուսումնասիրված չէ։
Լավ գաղափարը միայն այն չէ, որը սեփականատիրոջը դուր է գալիս։ Լավ գաղափարը այն է, որը լուծում է իրական խնդիր և ունի վճարող հաճախորդ։
Ինչ դեր ունի մարքեթինգը բիզնեսի զարգացման մեջ
Բիզնեսի ստեղծումը և դրա մասին մարդկանց տեղեկացնելը երկու տարբեր գործընթացներ են։
Դուք կարող եք ունենալ լավ ապրանք, հարմար գին և բարձրորակ սպասարկում, սակայն եթե ձեր պոտենցիալ հաճախորդները չգիտեն ձեր գոյության մասին, վաճառքը կարող է սահմանափակ մնալ։
Հետևաբար բիզնես պլանում մարքեթինգը պետք է ունենա իր առանձին բաժինը։
Պետք է հասկանալ՝ որտեղ են գտնվում ձեր հաճախորդները և ինչ ձևով են նրանք սովորաբար որոնում ապրանք կամ ծառայություն։
Եթե ձեր լսարանը ակտիվ է սոցիալական ցանցերում, այդ հարթակները կարող են դառնալ վաճառքի կարևոր աղբյուր։ Եթե մարդիկ ձեր ծառայությունը հիմնականում որոնում են Google-ում, անհրաժեշտ է մտածել կայքի և որոնողական համակարգերում տեսանելիության մասին։
Եթե բիզնեսը տեղական է, կարող են կարևոր լինել քարտեզները, տեղական գովազդը և հաճախորդների կարծիքները։
Այս ամենը պետք է ոչ միայն նշել, այլ նաև կապել համապատասխան բյուջեի և ակնկալվող արդյունքների հետ։
Ինչպես չափել՝ բիզնեսը ճիշտ ուղղությամբ է շարժվում
Բիզնեսի սեփականատերը չպետք է սպասի տարվա ավարտին՝ հասկանալու համար, թե ամեն ինչ լավ է, թե ոչ։
Անհրաժեշտ է ընտրել մի քանի հիմնական ցուցանիշներ և պարբերաբար հետևել դրանց։
Դրանք կարող են լինել ամսական վաճառքները, նոր հաճախորդների քանակը, կրկնվող հաճախորդների բաժինը, միջին վաճառքի արժեքը, գովազդի արդյունավետությունը, շահույթի մարժան և դրամական հոսքերի վիճակը։
Եթե բիզնես պլանում նշված նպատակները համեմատում եք իրական արդյունքների հետ, ավելի արագ կարող եք նկատել շեղումները։
Օրինակ՝ եթե նախատեսել էիք ամսական 3 միլիոն դրամի վաճառք, բայց արդեն մի քանի ամիս շարունակ ստանում եք 2 միլիոն, պետք է ոչ թե պարզապես արձանագրել տարբերությունը, այլ հասկանալ պատճառը։
Գուցե հաճախորդների թիվն է քիչ, գինը ճիշտ չէ, գովազդը չի աշխատում կամ մրցակիցների առաջարկներն ավելի գրավիչ են դարձել։
Բիզնես պլանը չի փոխարինում փորձին
Որքան էլ լավ կազմված լինի բիզնես պլանը, այն չի կարող ամբողջությամբ կանխատեսել իրական կյանքը։
Շուկան միշտ կարող է բերել անսպասելի իրավիճակներ, իսկ հաճախորդների վարքագիծը երբեմն չի համապատասխանում նախնական կանխատեսումներին։
Այդ պատճառով պլանը պետք է օգտագործել որպես կողմնորոշիչ, այլ ոչ թե անփոփոխ կանոնների հավաքածու։
Ձեռնարկատերը պետք է պատրաստ լինի սովորել սեփական սխալներից, լսել հաճախորդներին և անհրաժեշտության դեպքում փոխել իր մոտեցումը։
Իրական բիզնեսում պլանավորումն ու փորձարկումը պետք է լրացնեն միմյանց։
Ամենատարածված սխալները բիզնես պլան կազմելիս
Առաջին սխալը չափազանց լավատեսական թվեր գրելն է։ Եթե բոլոր կանխատեսումները հիմնված են այն մտքի վրա, որ վաճառքները մշտապես աճելու են, ապա ֆինանսական պլանը կարող է իրականությունից շատ հեռու լինել։
Երկրորդ սխալը մրցակցությունը չուսումնասիրելն է։ Նույնիսկ եթե ձեր գաղափարը լավն է, պետք է հասկանալ, թե շուկայում արդեն ովքեր են առաջարկում նմանատիպ լուծումներ։
Երրորդ սխալը ծախսերը թերագնահատելն է։ Շատ մարդիկ հաշվարկում են միայն հիմնական ծախսերը և մոռանում բազմաթիվ փոքր վճարների մասին։
Չորրորդ սխալը հաճախորդին չուսումնասիրելն է։ Բիզնեսը ստեղծվում է ոչ թե միայն սեփականատիրոջ ցանկությունը բավարարելու, այլ շուկայում արժեք ստեղծելու համար։
Հինգերորդ սխալը պլանը կազմելուց հետո այն չօգտագործելն է։ Եթե փաստաթուղթը պարզապես ստեղծվում է բանկին կամ ներդրողին ներկայացնելու համար և դրանից հետո մնում է համակարգչում, դրա իրական արժեքը շատ փոքր է։
Բիզնես պլանը որպես որոշումներ կայացնելու գործիք
Լավ բիզնես պլանի ամենամեծ առավելությունն այն է, որ այն օգնում է որոշումները կայացնել ավելի հանգիստ և հաշվարկված։
Երբ անհրաժեշտ է նոր սարքավորում գնել, աշխատակից ընդունել, վարկ վերցնել, գովազդային բյուջեն ավելացնել կամ նոր ուղղություն բացել, կարելի է վերադառնալ նախապես մշակված հաշվարկներին և հասկանալ, թե այդ քայլը ինչ ազդեցություն կունենա բիզնեսի վրա։
Այս մոտեցումը նվազեցնում է հույզերով որոշումներ կայացնելու հավանականությունը։
Բիզնեսում միշտ կլինեն պահեր, երբ սեփականատերը ստիպված է արագ որոշում ընդունել։ Բայց որքան լավ են մշակված հիմնական ուղղությունները, այնքան հեշտ է կողմնորոշվել անորոշ իրավիճակներում։
Ե՞րբ կարելի է սկսել բիզնեսը առանց բարդ պլանի
Յուրաքանչյուր բիզնեսի համար անհրաժեշտ չէ կազմել մեծ, պաշտոնական փաստաթուղթ։
Եթե ցանկանում եք սկսել շատ փոքր գործունեություն, օրինակ՝ սեփական հմտության հիման վրա ծառայություն մատուցել, կարող է բավարար լինել մի քանի էջանոց պարզ պլան։
Այնտեղ կարող եք նշել՝ ինչ եք առաջարկում, ում եք վաճառելու, ինչ ծախսեր ունեք, որքան է ծառայության կամ ապրանքի գինը, ինչպես եք գտնելու հաճախորդներին և ինչ եկամուտ եք ակնկալում։
Սակայն նույնիսկ այս պարզ տարբերակում բիզնես պլանի գաղափարը պահպանվում է։ Դուք նախապես մտածում եք հիմնական հարցերի մասին և չեք մտնում շուկա ամբողջությամբ անպատրաստ։
Երբ բիզնեսը սկսում է աճել, պլանը կարելի է ընդլայնել և դարձնել ավելի մանրամասն։
Վերջնական միտքը
Բիզնեսը չի սկսվում միայն լավ գաղափարից։ Լավ գաղափարը կարևոր է, բայց այն պետք է վերածել հաշվարկված գործողությունների։
Բիզնես պլանը հենց այն գործիքն է, որը օգնում է գաղափարը բաժանել շուկայի ուսումնասիրության, ֆինանսական հաշվարկների, վաճառքի, մարքեթինգի, ռիսկերի և զարգացման կոնկրետ քայլերի։
Այն չի կարող երաշխավորել, որ բիզնեսը անպայման հաջողելու է։ Ոչ մի փաստաթուղթ չի կարող դա երաշխավորել։ Սակայն լավ մշակված պլանը կարող է օգնել ավելի վաղ նկատել սխալները, գնահատել ռիսկերը և խուսափել այնպիսի որոշումներից, որոնք կարող էին մեծ ֆինանսական կորուստների պատճառ դառնալ։
Հատկապես սկսնակ ձեռնարկատիրոջ համար սա մեծ առավելություն է։ Երբ դուք նախապես հասկանում եք ձեր հաճախորդին, շուկան, ծախսերը, եկամտի աղբյուրները և հնարավոր խնդիրները, բիզնես սկսելու ճանապարհը դառնում է ավելի կանխատեսելի։
Ի վերջո, բիզնես պլանի գլխավոր նպատակը գեղեցիկ փաստաթուղթ ունենալը չէ։ Դրա նպատակը սեփականատիրոջը ստիպելն է մտածել առաջ՝ մինչև գումար ներդնելը և մինչև առաջին լուրջ խնդիրների առաջացումը։
Եվ հենց այդ պատճառով բիզնես սկսելուց առաջ ամենակարևոր հարցերից մեկը պետք է լինի ոչ թե միայն՝ «Ի՞նչ բիզնես եմ ուզում սկսել», այլ նաև՝ «Ինչպե՞ս եմ պատրաստվում այն աշխատեցնել, ֆինանսավորել և զարգացնել»։
Եթե այս հարցերին ունեք հստակ պատասխաններ, ապա արդեն ունեք ոչ միայն գաղափար, այլև դրա իրականացման ավելի ամուր հիմք։
Եթե ցանկանում եք ավելի մանրամասն ուսումնասիրել, թե ինչպես է կազմվում բիզնես պլանը և ինչ հիմնական բաժիններ պետք է այն ներառի, օգտակար է նաև ծանոթանալ ԱՄՆ Փոքր բիզնեսի վարչակազմի (SBA) բիզնես պլանավորման ուղեցույցին։ Այն ներկայացնում է բիզնես պլանի հիմնական կառուցվածքը և այն հարցերը, որոնք կարևոր է հաշվի առնել բիզնեսի պլանավորման ժամանակ։
կարդացեք նաև
👉Փոքր բիզնես գաղափարներ․ ինչպես ընտրել ճիշտ ուղղություն և խուսափել սխալներից
👉Բիզնես սկսել միայնակ, թե գործընկերոջ հետ․ որն է ավելի ճիշտ
👉Ինչպես կայացնել խելամիտ ֆինանսական և կյանքի որոշումներ (ամբողջական ուղեցույց 2026)
👉Ինչպես սկսել փոքր բիզնես․ ամբողջական ուղեցույց սկսնակների համար
